سیر تکامل سیستم ایمنی کودک؛ از تولد تا سن مدرسه چه تغییراتی رخ می‌دهد؟
سیستم ایمنی کودک در روز تولد «روشن» نمی‌شود و در یک سن مشخص هم ناگهان کامل نمی‌شود؛ از همان ابتدا شروع به کار می‌کند، اما سال‌ها زمان می‌برد تا تجربه جمع کند، حافظه بسازد و پاسخ‌هایش دقیق‌تر شوند.
نوزاد بخشی از محافظت اولیه را از مادر دریافت کرده، اما هم‌زمان باید سیستم دفاعی خودش را هم وارد میدان کند. چند ماه بعد، سهم پادتن‌های مادرانه کمتر می‌شود. با شروع غذای کمکی، بازی، تماس بیشتر با محیط، واکسیناسیون و بعدتر ورود به مهدکودک، مجموعه تجربه‌های ایمنی کودک هر روز گسترده‌تر می‌شود.
بنابراین سیر تکامل سیستم ایمنی کودک یک مسیر تدریجی است؛ از حمایت اولیه مادرانه تا ساخت حافظه و پاسخ‌های هدفمندتر در سال‌های مدرسه.
البته سن تنها چیزی نیست که بر این روند اثر می‌گذارد؛ خواب، تغذیه، محیط زندگی و تجربه‌های روزمره کودک هم در کنار رشد سنی قرار می‌گیرند. در مقاله «سیستم ایمنی کودک چگونه رشد می‌کند؟ راهنمای علمی برای والدین» این بخش‌های مختلف را کنار هم توضیح داده‌ایم.
اگر فرصت خواندن کامل این مقاله را ندارید، خلاصه‌ای از مقاله را به صورت صوتی از اینجا گوش کنید.
سیستم ایمنی نوزاد در روزهای اول چه وضعیتی دارد؟
گاهی درباره نوزاد این‌طور صحبت می‌شود که انگار با یک سیستم ایمنی «صفر» یا کاملا بی‌دفاع به دنیا می‌آید.
این تصویر درست نیست.
نوزاد از همان ابتدای زندگی بخش‌های مختلف سیستم ایمنی را در اختیار دارد. سلول‌های دفاعی، سدهای پوستی و مخاطی و اجزای ایمنی ذاتی از همان ابتدا فعال‌اند.
اما عملکرد این سیستم دقیقا شبیه سال‌های بعد نیست.
سیستم ایمنی نوزاد باید با یک چالش خاص روبه‌رو شود: او برای اولین بار از محیط نسبتاً کنترل‌شده داخل رحم وارد دنیایی می‌شود که پر از میکروب‌ها، غذاها و مواد محیطی تازه است.
بدن باید هم بتواند از او در برابر عوامل خطرناک محافظت کند و هم به هر چیز جدیدی واکنش بیش از حد نشان ندهد.
پس یکی از مهم‌ترین کارهای سیستم ایمنی در ابتدای زندگی فقط «جنگیدن» نیست؛ تنظیم کردن پاسخ‌ها هم هست.
ماه‌های اول؛ پادتن‌های مادرانه چه کمکی می‌کنند؟
نوزاد همه مسئولیت دفاعی را از روز اول به‌تنهایی بر عهده نمی‌گیرد.
در ماه‌های پایانی بارداری، بخشی از پادتن‌های مادر از طریق جفت به جنین منتقل می‌شوند. این پادتن‌ها می‌توانند در ماه‌های نخست زندگی بخشی از محافظت اولیه نوزاد را فراهم کنند.
این حمایت را می‌توان نوعی ایمنی غیرفعال دانست؛ یعنی نوزاد پادتن‌ها را آماده دریافت کرده است و خودش آن‌ها را در پاسخ به آن عامل تولید نکرده است.
بعد از تولد نیز شیر مادر، به‌ویژه آغوز، حاوی مجموعه‌ای از عوامل ایمنی است. یکی از آن‌ها IgA ترشحی است که به محافظت از سطوح مخاطی، از جمله دستگاه گوارش، کمک می‌کند.
اما این نکته مهم است:
این حمایت مادرانه قرار نیست جای سیستم ایمنی خود کودک را بگیرد.
در همان زمانی که پادتن‌های مادر کمک می‌کنند، سیستم ایمنی نوزاد هم در حال کار، یادگیری و شکل دادن به پاسخ‌های خودش است.
حدود ۴ تا ۶ ماهگی؛ وقتی حمایت مادرانه کمتر می‌شود
پادتن‌هایی که پیش از تولد از مادر دریافت شده‌اند همیشگی نیستند.
در ماه‌های نخست زندگی، مقدار آن‌ها به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. هم‌زمان، سیستم ایمنی خود کودک باید سهم بیشتری از دفاع بدن را بر عهده بگیرد.
این دوره را نباید به این معنی تعبیر کنیم که ناگهان سیستم ایمنی کودک «خاموش» یا بدون دفاع می‌شود.
واقعیت شبیه تحویل تدریجی مسئولیت است.
از یک طرف، پادتن‌های مادرانه کمتر می‌شوند؛ از طرف دیگر، کودک در حال تولید پاسخ‌های ایمنی خودش است، واکسن دریافت می‌کند و با محیط اطراف آشنا می‌شود.
به همین دلیل، ماه‌های نخست زندگی دوره‌ای بسیار پویا هستند.
سیستم ایمنی نه‌تنها با عوامل عفونی روبه‌رو می‌شود، بلکه باید یاد بگیرد به مواد غذایی، میکروب‌های مفید روده و بسیاری از محرک‌های طبیعی محیط هم واکنش متناسب نشان دهد.
پایان سال اول؛ سیستم ایمنی چه چیزهایی یاد گرفته است؟
تا پایان سال اول، کودک دیگر همان نوزادی نیست که تازه وارد جهان شده بود.
در این مدت با تعداد زیادی محرک جدید روبه‌رو شده است؛ از میکروب‌های محیط گرفته تا واکسن‌ها و مواد غذایی تازه.
هرکدام از این مواجهه‌ها می‌توانند بخشی از آموزش سیستم ایمنی باشند.
یکی از مفاهیم مهم در این دوره، تحمل ایمنی است.
سیستم ایمنی باید یاد بگیرد که هر چیز خارجی الزاما دشمن نیست. غذا، بسیاری از میکروب‌های طبیعی بدن و مواد بی‌خطر محیطی قرار نیست با یک پاسخ دفاعی شدید روبه‌رو شوند.
هم‌زمان، سیستم ایمنی اختصاصی هم در حال ساختن تجربه است.
بعضی لنفوسیت‌های B و T پس از مواجهه با یک آنتی‌ژن فعال می‌شوند و بخشی از آن‌ها می‌توانند به سلول‌های حافظه تبدیل شوند.
این یعنی هر تجربه ایمنی فقط برای همان روز نیست؛ بعضی از آن‌ها اطلاعاتی برای آینده باقی می‌گذارند.
سال‌های نوپایی؛ حافظه ایمنی چگونه گسترده‌تر می‌شود؟
وقتی کودک شروع به راه رفتن، بازی کردن و ارتباط بیشتر با محیط می‌کند، جهان ایمنی او هم بزرگ‌تر می‌شود.
دست‌ها مرتب با سطوح مختلف تماس پیدا می‌کنند، غذاهای بیشتری وارد رژیم می‌شوند و ارتباط با کودکان و بزرگسالان بیشتر می‌شود.
طبیعی است که با افزایش مواجهه‌ها، سیستم ایمنی هم فرصت بیشتری برای تجربه پیدا کند.
وقتی یک عامل مشخص توسط سیستم ایمنی اختصاصی شناسایی می‌شود، سلول‌های B و T می‌توانند در پاسخ نقش داشته باشند. بخشی از این پاسخ ممکن است به ایجاد حافظه ایمنی منجر شود.
حافظه ایمنی را می‌توان شبیه یک آرشیو دانست.
هر پرونده‌ای که به این آرشیو اضافه می‌شود، می‌تواند در مواجهه بعدی به بدن کمک کند سریع‌تر و هدفمندتر پاسخ دهد.
البته همه عفونت‌ها حافظه‌ای یکسان یا مادام‌العمر ایجاد نمی‌کنند و ویروس‌های تنفسی مختلف هم بسیار متنوع‌اند. بنابراین ساخته شدن حافظه ایمنی به این معنا نیست که کودک بعد از چند بیماری دیگر هیچ‌وقت سرما نمی‌خورد.
مهدکودک؛ دوره‌ای پر از مواجهه‌های تازه
ورود به مهدکودک برای بسیاری از خانواده‌ها نقطه‌ای است که انگار ناگهان «بیماری‌ها شروع می‌شوند.»
اما بخش بزرگی از این تغییر ساده است:
تعداد تماس‌ها بیشتر شده است.
کودکی که قبلا بیشتر در خانه بوده، حالا ساعت‌ها در محیطی حضور دارد که کودکان زیادی در آن بازی می‌کنند، اسباب‌بازی‌ها مشترک‌اند و ویروس‌های تنفسی راحت‌تر منتقل می‌شوند.
در نتیجه، سیستم ایمنی با عوامل بیشتری روبه‌رو می‌شود که قبلا آن‌ها را ندیده است.
این دوره برای والدین خسته‌کننده است، اما نباید هر سرماخوردگی را مستقیما به «ضعف سیستم ایمنی» نسبت داد.
از طرف دیگر، نباید هم همه بیماری‌ها را طبیعی فرض کرد.
شدت، طول مدت، نوع عفونت‌ها و وضعیت رشد و سلامت عمومی کودک اهمیت بیشتری از شمردن ساده تعداد بیماری‌ها دارد.
واکسیناسیون چه نقشی در این مسیر دارد؟
سیستم ایمنی برای ساختن حافظه همیشه لازم نیست ابتدا خودِ بیماری را به شکل طبیعی تجربه کند. این دقیقا یکی از ایده‌های اصلی واکسیناسیون است.
واکسن، سیستم ایمنی را با آنتی‌ژن یا اطلاعاتی مرتبط با یک عامل بیماری‌زا آشنا می‌کند تا بدن بتواند بدون تحمل خطر کامل بیماری، پاسخ ایمنی و حافظه ایجاد کند.
به زبان ساده، واکسیناسیون نوعی تمرین کنترل‌شده برای سیستم ایمنی است.
این موضوع به‌ویژه در سال‌های ابتدایی زندگی اهمیت دارد؛ زمانی که کودک هنوز آرشیو بزرگی از حافظه ایمنی ندارد.
البته نوع پاسخ و مدت محافظت در همه واکسن‌ها یکسان نیست و به همین دلیل بعضی واکسن‌ها به چند دوز یا دوزهای یادآور نیاز دارند.
پس واکسیناسیون را می‌توان یکی از مسیرهایی دانست که به سیستم ایمنی در حال رشد کمک می‌کند بعضی تهدیدهای مهم را پیش از مواجهه طبیعی بشناسد.
خودِ این فرایند آموزش و ساخت حافظه بعد از واکسن، موضوع مقاله «واکسیناسیون و سیستم ایمنی کودک ؛ آموزش بدن برای مقابله با بیماری‌ها» است.
در سال‌های مدرسه چه چیزهایی تغییر کرده‌اند؟
وقتی کودک به سال‌های مدرسه می‌رسد، چند سال تجربه ایمنی پشت سر گذاشته است.
در این مدت واکسن‌های متعددی دریافت کرده، با عوامل محیطی مختلف روبه‌رو شده و بخشی از حافظه ایمنی را ساخته است.
پاسخ‌های ایمنی نیز در طول این سال‌ها تنظیم‌تر و پخته‌تر می‌شوند.
این یکی از دلایلی است که الگوی بیماری‌های دوران مدرسه ممکن است با دوران نوپایی یا شروع مهدکودک متفاوت باشد.
اما نباید یک مرز مصنوعی بگذاریم و بگوییم:
«از هفت‌سالگی سیستم ایمنی کامل می‌شود.»
چنین دکمه‌ای در بدن وجود ندارد.
بعضی بخش‌های سیستم ایمنی در مراحل مختلف زندگی تغییر می‌کنند و بلوغ آن‌ها سرعت یکسانی ندارد.
آیا سیستم ایمنی در سن مدرسه بالغ شده است؟
نه کاملا.
سن مدرسه یک نقطه مهم در مسیر رشد است، اما پایان داستان نیست.
سیستم ایمنی در دوران نوجوانی و حتی بزرگسالی هم تحت تاثیر مواجهه‌ها، واکسیناسیون، هورمون‌ها، سن و عوامل محیطی تغییر می‌کند.
حتی در بزرگسالی هم ترکیب سلول‌های ایمنی ثابت نمی‌ماند.
بنابراین بهتر است به جای جمله‌هایی مثل «سیستم ایمنی در فلان سن کامل می‌شود»، از یک نگاه درست‌تر استفاده کنیم:
سیستم ایمنی از ابتدای زندگی فعال است، اما با گذشت سال‌ها تجربه بیشتری پیدا می‌کند، پاسخ‌هایش دقیق‌تر می‌شوند و حافظه ایمنی گسترده‌تری می‌سازد.
این تغییرات با رسیدن به بزرگسالی هم متوقف نمی‌شوند؛ اما طبیعی است که کودکی که تازه در حال ساختن تجربه و حافظه ایمنی است، با یک بزرگسال که سال‌ها مواجهه پشت سر گذاشته، دقیقاً یکسان واکنش نشان ندهد. در مقاله «تفاوت سیستم ایمنی کودک و بزرگسال؛ چرا بدن آن‌ها به عفونت‌ها متفاوت پاسخ می‌دهد؟» همین تفاوت را دقیق‌تر بررسی کرده‌ایم.
چه چیزهایی از تکامل طبیعی سیستم ایمنی حمایت می‌کنند؟
قرار نیست برای بالغ شدن سیستم ایمنی، کودک را در یک محیط کاملا استریل نگه داریم یا دائما دنبال چیزی برای «بوست کردن» ایمنی باشیم.
سیستم ایمنی برای عملکرد طبیعی به شرایط کلی سالم بدن وابسته است.
خواب یکی از این پایه‌هاست. خواب کافی با تنظیم بسیاری از فرایندهای ایمنی ارتباط دارد. اگر می‌خواهید این موضوع را دقیق‌تر دنبال کنید، مقاله «نقش خواب و ریتم شبانه‌روزی در ایمنی کودکان» مسیر مناسب‌تری است.
تغذیه نیز مواد اولیه لازم برای رشد و عملکرد سلول‌ها را فراهم می‌کند. آهن، روی، ویتامین D و سایر مواد مغذی در عملکرد طبیعی سیستم ایمنی نقش دارند، اما هیچ ماده مغذی به‌تنهایی «کلید تقویت ایمنی» نیست. موضوع ریزمغذی‌ها را در مقاله اختصاصی «نقش ریزمغذی‌ها در ایمنی کودک» بررسی کرده‌ایم.
میکروبیوم و محیط هم بخشی از این داستان‌اند. ارتباط سیستم ایمنی با باکتری‌های مفید روده از همان سال‌های ابتدایی شکل می‌گیرد. برای این موضوع نیز مقاله «میکروبیوم روده و ارتباط آن با ایمنی کودک »مسیر کامل‌تری ارائه می‌دهد.
هدف در اینجا یک چیز است:
فراهم کردن بستر مناسب برای رشد طبیعی سیستم ایمنی، نه تحریک بی‌رویه آن.
سخن پایانی؛ سیستم ایمنی کودک یک پروژه در حال ساخت است
وقتی به یک نوزاد نگاه می‌کنیم، شاید بیرون از بدن او تغییر بزرگی دیده نشود؛ اما سیستم ایمنی در همان ماه‌ها مشغول یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های یادگیری زندگی است.
ابتدا بخشی از حمایت از مادر می‌آید. بعد این حمایت کمتر می‌شود و بدن کودک مسئولیت بیشتری بر عهده می‌گیرد. مواجهه‌های روزمره، واکسیناسیون، غذا، میکروبیوم و محیط هرکدام اطلاعات تازه‌ای به این سیستم می‌دهند.
در سال‌های نوپایی و مهدکودک، تعداد این تجربه‌ها بیشتر می‌شود. تا سال‌های مدرسه، آرشیو ایمنی کودک بزرگ‌تر شده و بسیاری از پاسخ‌ها هدفمندتر شده‌اند.
اما این مسیر یک مسابقه نیست.
قرار نیست سیستم ایمنی هرچه زودتر «قوی» شود؛ بلکه باید به‌تدریج دقیق‌تر، متعادل‌تر و باتجربه‌تر شود.
و شاید همین بهترین تعریف از تکامل سیستم ایمنی کودک باشد.
سوالات متداول درباره سیر تکامل سیستم ایمنی کودک
۱. آیا سیستم ایمنی نوزاد نارس با نوزادی که به‌موقع متولد شده متفاوت است؟
بله. بخش‌هایی از سیستم ایمنی در هفته‌های پایانی بارداری همچنان در حال رشد هستند و انتقال بخشی از آنتی‌بادی‌های مادرانه نیز در همین دوره بیشتر می‌شود. به همین دلیل، نوزادان نارس ممکن است در ماه‌های نخست نسبت به بعضی عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر باشند. این موضوع به معنی «ضعیف ماندن» سیستم ایمنی در آینده نیست؛ شرایط هر نوزاد و روند رشد او اهمیت دارد.
۲. آیا سزارین باعث می‌شود سیستم ایمنی کودک ضعیف‌تر شود؟
نه به این سادگی. نوع زایمان می‌تواند بر ترکیب اولیه میکروب‌های روده و بعضی مسیرهای مرتبط با رشد ایمنی اثر بگذارد، اما نمی‌توان گفت کودکی که با سزارین متولد شده حتما سیستم ایمنی ضعیف‌تری خواهد داشت. تغذیه، محیط، ژنتیک، مصرف داروها و بسیاری عوامل دیگر هم در سال‌های بعد نقش دارند.
۳. آیا داشتن اگزما یا آلرژی یعنی سیستم ایمنی کودک درست تکامل پیدا نکرده است؟
خیر. آلرژی و اگزما را نمی‌توان صرفا نشانه «ضعف» یا «تکامل ناقص» سیستم ایمنی دانست. در این شرایط، مسئله بیشتر به نحوه تنظیم پاسخ ایمنی و واکنش بدن به بعضی محرک‌ها مربوط می‌شود. اگر علائم مکرر یا شدید هستند، ارزیابی پزشکی برای مشخص شدن علت اهمیت دارد.
۴. آیا مصرف آنتی‌بیوتیک در سال‌های اول می‌تواند روی رشد سیستم ایمنی اثر بگذارد؟
آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان بعضی عفونت‌های باکتریایی ضروری‌اند، اما می‌توانند هم‌زمان ترکیب میکروبیوم روده را هم تغییر دهند؛ میکروبیومی که با سیستم ایمنی در ارتباط است. این به معنی پرهیز از آنتی‌بیوتیکِ لازم نیست؛ نکته مهم، مصرف آن فقط در زمان نیاز و طبق نظر پزشک است.
۵. آیا داشتن خواهر یا برادر بزرگ‌تر روی تکامل سیستم ایمنی کودک اثر می‌گذارد؟
ممکن است. کودکی که با خواهر یا برادر بزرگ‌تر زندگی می‌کند معمولا زودتر و بیشتر با میکروب‌ها و عفونت‌های رایج محیط خانه روبه‌رو می‌شود. این مواجهه‌ها می‌توانند الگوی تجربه‌های ایمنی او را تغییر دهند، اما به این معنا نیست که داشتن خواهر یا برادر حتما سیستم ایمنی را «قوی‌تر» می‌کند. رشد ایمنی نتیجه مجموعه‌ای از عوامل است، نه یک عامل واحد.
تیم نگارش مقاله
نویسنده: ویدا غریوی _ پیراپزشک و کارشناس محتوا
بازبین علمی: دکتر فرخ رحیم‌زاده عبدی _ دکترای حرفه‌ای پزشکی _ شماره نظام: 86135
تاریخ آخرین بازبینی: ۱۸ مهر ۱۴۰۵
این مطلب برای افزایش آگاهی درباره رشد و تکامل طبیعی سیستم ایمنی کودک نوشته شده است و جایگزین تشخیص یا توصیه پزشکی نیست. بیماری‌های شدید، طولانی‌مدت، غیرمعمول یا مشکلاتی که با اختلال رشد و وضعیت عمومی کودک همراه هستند نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
منابع و مراجع علمی
- Ygberg S, Nilsson A. The developing immune system – from foetus to toddler. Acta Paediatrica. 2012;101(2):120–127.
https://doi.org/10.1111/j.1651-2227.2011.02494.x - Kollmann TR, Kampmann B, Mazmanian SK, Marchant A, Levy O. Protecting the Newborn and Young Infant from Infectious Diseases: Lessons from Immune Ontogeny. Immunity. 2017;46(3):350–363.
https://doi.org/10.1016/j.immuni.2017.03.009 - Simon AK, Hollander GA, McMichael A. Evolution of the immune system in humans from infancy to old age. Proceedings of the Royal Society B. 2015;282:20143085.
https://doi.org/10.1098/rspb.2014.3085 - Georgountzou A, Papadopoulos NG. Postnatal Innate Immune Development: From Birth to Adulthood. Frontiers in Immunology. 2017;8:957.
https://doi.org/10.3389/fimmu.2017.00957 - World Health Organization (WHO). Vaccines and immunization: What is vaccination?
https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/vaccines-and-immunization-what-is-vaccination
اشتراک پست در شبکه‌های اجتماعی
آخرین پست‌های منتشر شده
