برای تقویت ایمنی کودک در مهدکودک چه باید کرد؟ راهنمایی برای روزهای پر از سرماخوردگی
هنوز سرفه قبلی کاملا تمام نشده که دوباره بینی‌اش گرفته است. یک هفته مهد می‌رود، چند روز خانه می‌ماند و درست وقتی فکر می‌کنید بالاخره همه‌چیز به روال عادی برگشته، دوباره یکی از بچه‌های مهد مریض می‌شود!
اگر این تصویر برایتان آشناست، احتمالا شما هم حداقل یک بار پرسیده‌اید:
«چرا کودک من زود مریض می‌شود و برای تقویت ایمنی‌اش در مهدکودک چه کار کنم؟»
اولین چیزی که باید بدانیم این است که بیشتر مریض شدن‌ها بعد از ورود به مهد، لزوما به معنی ضعیف بودن سیستم ایمنی نیست. کودک وارد محیطی شده که تماس نزدیک با بچه‌های دیگر، اسباب‌بازی‌های مشترک و ویروس‌های بیشتر بخشی از زندگی روزمره آن است.
پس هدف منطقی این نیست که کودک را به جایی برسانیم که دیگر هیچ‌وقت سرما نخورد. هدف این است که احتمال انتقال عفونت را کمتر کنیم، شرایط مناسبی برای عملکرد طبیعی بدن فراهم کنیم، بعد از بیماری فرصت کافی برای ریکاوری بدهیم و بدانیم چه زمانی بیماری‌ها دیگر در محدوده معمول مهدکودک نیستند.
اگر فرصت خواندن کامل این مقاله را ندارید، خلاصه‌ای از مقاله را به صورت صوتی از اینجا گوش کنید.
این مقاله قرار است چه کمکی به شما بکند؟
اگر کودکتان تازه وارد مهد شده و سرماخوردگی‌ها بیشتر شده‌اند، احتمالا توصیه‌های زیادی شنیده‌اید؛ از خوراکی‌های «تقویتی» گرفته تا شربت‌ها، ویتامین‌ها و ضدعفونی کردن همه‌چیز.
اما قبل از هر کاری بهتر است یک سوال ساده‌تر بپرسیم:
مشکل اصلی کودک من چیست؟
آیا فقط بیشتر از قبل در معرض ویروس‌ها قرار گرفته است؟
آیا خواب و تغذیه‌اش با شروع مهد به هم ریخته؟
آیا هنوز از بیماری قبلی کاملا جان نگرفته است؟
یا بیماری‌ها شدید، طولانی و غیرمعمول شده‌اند؟
این مطلب قرار نیست برای کودک تشخیص پزشکی بگذارد یا یک نسخه واحد برای همه بچه‌ها بدهد. قرار است کمک کند بفهمیم در هرکدام از این موقعیت‌ها قدم منطقی بعدی چیست.
چرا بچه‌ها بعد از رفتن به مهد بیشتر مریض می‌شوند؟
گاهی والدین دنبال علت پیچیده‌ای برای سرماخوردگی مکرر کودک می‌گردند، در حالی که یکی از ساده‌ترین جواب‌ها خودِ محیط است.
در مهدکودک فاصله بچه‌ها از هم کم است. دست‌ها مرتب به اسباب‌بازی، میز، خوراکی، چشم، بینی و دهان می‌خورند. سرفه و عطسه هم همیشه با همان دقتی که از یک بزرگسال انتظار داریم کنترل نمی‌شود.
یعنی کودک در مقایسه با زمانی که بیشتر در خانه بوده، با تعداد بیشتری از عوامل عفونی روبه‌رو می‌شود.
در کنار این موضوع، سیستم ایمنی کودک هم هنوز در حال رشد و کسب تجربه است. به همین دلیل، بیشتر شدن بیماری‌های خفیف بعد از شروع مهد همیشه به معنی «ضعف سیستم ایمنی کودک» نیست.
بخش دیگری از این داستان، خودِ رشد سیستم ایمنی است؛ اینکه چرا بدن کودک هنوز مثل بدن یک بزرگسال با عفونت‌ها برخورد نمی‌کند. این موضوع را در مقاله «سیستم ایمنی کودک چگونه رشد می‌کند؟ راهنمای علمی برای والدین» جداگانه باز کرده‌ایم.
برای تقویت ایمنی کودک در مهدکودک از کجا شروع کنیم؟
وقتی صحبت از تقویت سیستم ایمنی کودک می‌شود، معمولا ذهن خیلی زود سراغ یک خوراکی، ویتامین یا شربت خاص می‌رود. اما در زندگی واقعی، پایه‌های مراقبت خیلی ساده‌ترند.
دست‌های کوچک، مسیر مهم انتقال میکروب‌ها هستند
یکی از کارهایی که واقعا ارزش تمرین کردن دارد، شست‌وشوی دست‌هاست.
قرار نیست یک کودک سه یا چهار ساله از همان روز اول همه‌چیز را بی‌نقص انجام دهد. همین که به‌مرور یاد بگیرد بعد از دستشویی، قبل از غذا و بعد از برگشتن از بیرون دست‌هایش را بشوید، یک عادت مفید برای سال‌های بعد ساخته‌ایم.
مهد هم می‌تواند با شستن منظم دست‌ها، تمیز کردن سطوح پرتماس، تهویه مناسب و مدیریت کودک بیمار، انتقال بسیاری از عفونت‌ها را کمتر کند.
این کارها از تلاش برای استریل کردن وسواس‌گونه خانه یا وسایل کودک منطقی‌ترند.
کودک بیمار همیشه آماده برگشتن به مهد نیست
صبح تب قطع شده و کودک کمی بهتر به نظر می‌رسد؛ وسوسه‌برانگیز است که فکر کنیم می‌تواند دوباره به مهد برگردد.
اما بدن گاهی هنوز به زمان نیاز دارد. اگر کودک حال عمومی خوبی ندارد، نمی‌تواند مثل معمول بازی کند یا هنوز به استراحت بیشتری احتیاج دارد، یک روز اضافه خانه ماندن ممکن است مفیدتر از بازگشت عجولانه باشد.
قوانین مهد درباره تب، استفراغ، اسهال یا بعضی بیماری‌های واگیردار هم باید رعایت شوند.
هدف فقط جلوگیری از انتقال بیماری نیست؛ خود کودک هم باید فرصت داشته باشد دوباره به ریتم معمولش برگردد.
تقویت بدن کودک بعد از بیماری فقط با غذا اتفاق نمی‌افتد
عبارت «تقویت بدن کودک بعد از بیماری» یکی از چیزهایی است که والدین زیاد جست‌وجو می‌کنند.
اما ریکاوری کودک این‌طور نیست که بعد از تب سریع یک غذای خیلی مقوی یا مکمل خاص به او بدهیم.
گاهی کودک چند روز کمتر خورده، شب‌های خوبی نداشته و انرژی زیادی صرف مقابله با بیماری کرده است. طبیعی است که اشتها و انرژی او یک‌شبه به حالت قبل برنگردند.
در این دوره چند چیز بیشتر از بقیه اهمیت دارند:
خواب کافی، مایعات، وعده‌های قابل‌تحمل، برگشت تدریجی به فعالیت و کمی زمان.
اگر کودک یک روز بعد از بیماری هنوز مثل قبل نمی‌دود و بازی نمی‌کند، الزاما اتفاق نگران‌کننده‌ای نیفتاده است. مهم این است که روند کلی رو به بهتر شدن باشد.
اما اگر بی‌حالی طولانی شود، کودک مرتب وزن کم کند، اشتهایش برنگردد یا بیماری‌ها آن‌قدر نزدیک به هم باشند که تقریبا هیچ‌وقت حال عادی نداشته باشد، بهتر است موضوع دقیق‌تر بررسی شود.
غذاهای مفید برای تقویت سیستم ایمنی کودکان
واقعیت این است که یک خوراکی خاص قرار نیست کودک را در برابر ویروس‌های مهد «ضدضربه» کند!
بهتر است به جای دنبال کردن یک غذای تقویت‌کننده، به تنوع غذا در طول هفته نگاه کنیم.
آیا کودک منبع پروتئین دارد؟
میوه و سبزی در برنامه‌اش هست؟
لبنیات یا جایگزین مناسب آن دریافت می‌کند؟
غذاهایش آن‌قدر محدود نشده‌اند که تقریبا هر روز فقط چند انتخاب تکراری داشته باشد؟
زندگی با یک کودک مهدکودکی البته همیشه شبیه برنامه‌های تغذیه‌ای روی کاغذ نیست. ممکن است امروز تخم‌مرغ دوست داشته باشد و هفته بعد حاضر نباشد حتی نگاهش کند. بعد از بیماری هم خیلی از بچه‌ها برای مدتی بدغذا می‌شوند.
مسئله اصلی الگوی کلی است، نه یک وعده یا یک روز.
بخش دیگری از این داستان، خودِ ریزمغذی‌هاست؛ اینکه آهن، زینک و ویتامین D چه نقشی در بدن کودک دارند و چه زمانی بررسی آن‌ها منطقی می‌شود. این موضوع را در مقاله «ریزمغذی‌های ضروری برای سیستم ایمنی کودک؛ آهن، زینک و ویتامین D» جداگانه و با جزئیات بیشتری بررسی کرده‌ایم.
چند اشتباه رایج وقتی کودک از مهد مدام مریض می‌شود
اولین اشتباه این است که با چند سرماخوردگی پشت سر هم نتیجه بگیریم سیستم ایمنی کودک مشکل دارد.
مهدکودک یعنی مواجهه بیشتر؛ بنابراین باید قبل از برچسب «ضعف ایمنی» محیط کودک را هم ببینیم.
اشتباه دوم، ضدعفونی کردن افراطی همه چیز است. رعایت بهداشت مهم است، اما قرار نیست کودک در یک محیط استریل زندگی کند. تمرکز روی شست‌وشوی دست، تهویه و تمیزی وسایل پرتماس منطقی‌تر است.
اشتباه سوم، شروع فوری چند شربت و ویتامین است. بیشتر بودن تعداد مکمل‌ها به معنی حمایت بهتر از ایمنی نیست.
و اشتباه چهارم، نادیده گرفتن دوره نقاهت است. کودک ممکن است تبش قطع شده باشد اما بدنش هنوز برای برگشتن کامل به برنامه شلوغ روزانه آماده نباشد.
چه زمانی مراقبت‌های روزمره کافی است و چه زمانی باید کودک را بررسی کنیم؟
اگر کودک تازه وارد مهد شده، بیماری‌هایش خفیف و معمول‌اند و بین آن‌ها دوباره شاد، فعال و سرحال می‌شود:
اول روی همان پایه‌ها تمرکز کنید؛ شست‌وشوی دست، خواب منظم، تغذیه متنوع، مایعات و استراحت مناسب هنگام بیماری.
اگر کودک بعد از هر بیماری دیر جان می‌گیرد:
دوره ریکاوری را جدی‌تر ببینید. شاید برنامه روزانه خیلی سریع به حالت قبل برگشته یا خواب و اشتها هنوز تنظیم نشده‌اند.
اگر کودک مدت زیادی است غذای بسیار محدودی می‌خورد:
مسیر تغذیه مهم‌تر می‌شود. در این حالت بررسی الگوی غذایی، رشد و در صورت نیاز وضعیت برخی ریزمغذی‌ها منطقی‌تر از امتحان تصادفی چند مکمل است.
اگر بیماری‌ها شدید، طولانی یا غیرمعمول‌اند یا کودک بین بیماری‌ها هم حال خوبی ندارد:
ویزیت پزشک اطفال پیشنهاد می‌شود.
گاهی پاسخ سوال «چرا کودک من زود مریض می‌شود؟» فقط یک چیز نیست
ممکن است هم تماس با ویروس‌ها بیشتر شده باشد، هم خواب کودک به هم ریخته باشد، هم بعد از بیماری اشتهایش کم شده باشد. برای همین بهتر است به جای یک پاسخ فوری، کل تصویر را ببینیم.
آیا کودک مهدکودکی به شربت یا مکمل تقویتی نیاز دارد؟
واقعیت این است که تغذیه یک کودک مهدکودکی همیشه آن‌قدر مرتب پیش نمی‌رود که روی کاغذ می‌نویسیم. یک روز صبحانه نصفه می‌ماند، یک روز ظرف غذای مهد تقریبا دست‌نخورده برمی‌گردد و بعد از چند روز بیماری هم ممکن است اشتهای کودک دیرتر از بقیه به روال عادی برگردد.
اگر این اتفاق فقط یکی دو روز باشد، معمولا جای نگرانی نیست. اما وقتی بدغذایی و محدود بودن تنوع غذایی برای مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند، بهتر است ببینیم کودک در مجموع مواد مغذی مورد نیازش را به اندازه کافی دریافت می‌کند یا نه.
اینجاست که مکمل تغذیه‌ای می‌تواند نقش پشتیبان داشته باشد؛ نه اینکه جای غذا را بگیرد یا قرار باشد مانع هر سرماخوردگی شود. برای مثال، Immune WellChild می‌تواند در شرایطی که تامین بعضی ریزمغذی‌ها از تغذیه روزانه کودک دشوار شده، به‌عنوان یکی از گزینه‌های حمایت تغذیه‌ای مطرح باشد.
یعنی بهتر است به آن نه به چشم «شربتی برای مریض نشدن»، بلکه به‌عنوان کمکی برای روزهایی نگاه کنیم که تغذیه کودک آن‌طور که باید کامل و متنوع پیش نمی‌رود.
البته اگر کم‌اشتهایی طولانی شده، رشد کودک خوب پیش نمی‌رود، بیماری زمینه‌ای دارد یا داروی خاصی مصرف می‌کند، بهتر است قبل از اضافه کردن مکمل به برنامه روزانه، علت اصلی بررسی شود.
اما بعضی کودکان رژیم محدودتری دارند. شاید چند غذای محدود را قبول کنند، میوه و سبزی کمی بخورند یا بعد از بیماری برای مدتی اشتهایشان پایین بماند. در چنین شرایطی، بعد از بررسی نیازهای کودک، حمایت تغذیه‌ای می‌تواند مطرح شود.
سخن پایانی؛ هدف این نیست که کودک هیچ‌وقت مریض نشود
مهدکودک جایی است که کودک قرار است بازی کند، دوست پیدا کند، چیزهای تازه یاد بگیرد و البته با دنیای بزرگ‌تری از ویروس‌ها هم روبه‌رو شود.
نمی‌توان همه این مواجهه‌ها را حذف کرد. اما می‌توان کاری کرد که هر بیماری کوچک تبدیل به یک مسابقه برای پیدا کردن «قوی‌ترین شربت تقویتی» نشود.
به جای آن، هر بار از خودمان بپرسیم:
آیا تماس کودک با بیماری‌ها بیشتر شده؟
خوابش کافی است؟
بعد از بیماری برای برگشتن به حال عادی فرصت داشته؟
تغذیه‌اش چقدر متنوع است؟
و مهم‌تر از همه، آیا بین بیماری‌ها دوباره همان کودک پرانرژی و معمولی خودش می‌شود؟
حمایت از سیستم ایمنی کودک بیشتر از اینکه یک اقدام فوری باشد، مجموعه‌ای از مراقبت‌های کوچک و مداوم است.
و اگر الگوی بیماری از چیزی که برای کودک معمول بوده فاصله گرفت، آن وقت بهترین قدم دیگر «تقویت بیشتر» نیست؛ بررسی دقیق‌تر است.
سوالات پرتکرار درباره ایمنی کودک در مهدکودک
۱.کودک مهدکودکی چند بار در سال ممکن است سرما بخورد و هنوز طبیعی باشد؟
عدد ثابتی برای همه کودکان وجود ندارد. کودکان خردسال ممکن است چندین بار در سال به عفونت‌های تنفسی مبتلا شوند و این تعداد در سال‌های اول ورود به مهدکودک حتی بیشتر هم باشد. بیشتر از خودِ عدد، باید به شدت بیماری‌ها، مدت بهبود و حال عمومی کودک بین دو بیماری توجه کرد.
۲. اگر کودک تازه خوب شده و چند روز بعد دوباره سرما خورد، یعنی بیماری قبلی برگشته است؟
نه لزوما. در محیط مهدکودک کودک با ویروس‌های مختلفی در تماس است و ممکن است کمی بعد از بهبود یک عفونت، ویروس دیگری بگیرد. البته اگر علائم قبلی اصلا برطرف نشده‌اند، دوباره تب ایجاد شده یا وضعیت کودک بدتر شده است، بهتر است علت آن بررسی شود.
۳. سرفه کودک بعد از تمام شدن سرماخوردگی تا چند روز می‌تواند ادامه داشته باشد؟
گاهی آبریزش بینی و تب زودتر تمام می‌شوند اما سرفه مدتی بیشتر باقی می‌ماند و به‌تدریج کمتر می‌شود. اگر سرفه رو به بهبود نیست، شدیدتر شده، مدت زیادی ادامه پیدا کرده یا با خس‌خس، تنگی نفس، تب جدید یا بدحالی کودک همراه شده است، بهتر است پزشک کودک را معاینه کند.
۴. زرد یا سبز شدن آبریزش بینی یعنی کودک حتماً عفونت باکتریایی دارد؟
خیر. رنگ ترشحات بینی به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند عفونت ویروسی است یا باکتریایی و به معنی نیاز قطعی به آنتی‌بیوتیک نیست. مدت علائم، شدت آن‌ها، تب و وضعیت عمومی کودک برای تصمیم‌گیری مهم‌ترند.
۵. آیا سرد شدن هوا باعث می‌شود سیستم ایمنی کودک ضعیف شود؟
سرد شدن هوا به‌تنهایی به معنی ضعیف شدن سیستم ایمنی نیست. در پاییز و زمستان بعضی ویروس‌های تنفسی بیشتر گردش می‌کنند و کودکان نیز زمان بیشتری را در محیط‌های بسته و نزدیک به یکدیگر می‌گذرانند؛ بنابراین فرصت انتقال عفونت بیشتر می‌شود. به همین دلیل ممکن است بیماری‌های مهد در این فصل‌ها بیشتر به چشم بیایند.
تیم نگارش مقاله
نویسنده: ویدا غریوی _ پیراپزشک و کارشناس محتوا
بازبین علمی: دکتر فرخ رحیم‌زاده عبدی _ دکترای حرفه‌ای پزشکی _ شماره نظام: 86135
تاریخ آخرین بازبینی: 28/07/1405
این مطلب با هدف افزایش آگاهی والدین درباره بیماری‌های شایع دوران مهدکودک، مراقبت‌های روزمره، ریکاوری پس از بیماری و حمایت تغذیه‌ای از کودک تهیه شده است و جایگزین تشخیص، درمان یا توصیه اختصاصی پزشک نیست.
اگر کودک دچار علائم شدید یا غیرمعمول، مشکلات تنفسی، تب مداوم یا بازگشت‌کننده، کاهش وزن، اختلال رشد، بی‌حالی طولانی یا بیماری‌های مکرری است که شما را نگران کرده‌اند، برای ارزیابی دقیق‌تر با پزشک مشورت کنید.
منابع و مراجع علمی
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
Preventing Infectious Diseases
https://www.cdc.gov/early-care/prevention/index.html
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
Protecting Against Infections in Early Care and Education Programs
https://www.cdc.gov/early-care/prevention/protecting-against-infections.html
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
About Hand Hygiene in Schools and Early Care and Education Settings
https://www.cdc.gov/clean-hands/prevention/about-hand-hygiene-in-schools-and-early-care-and-education-settings.html
American Academy of Pediatrics — HealthyChildren.org
Children & Colds (Upper Respiratory Infections)
https://www.healthychildren.org/English/health-issues/conditions/ear-nose-throat/Pages/Children-and-Colds.aspx
American Academy of Pediatrics — HealthyChildren.org
When to Keep Your Child Home From Child Care
https://www.healthychildren.org/English/family-life/work-and-child-care/Pages/when-to-keep-your-child-home-from-child-care.aspx
American Academy of Pediatrics — HealthyChildren.org
Nutritional Supplements, Vitamins & Boosting Your Child’s Immunity
https://www.healthychildren.org/English/healthy-living/nutrition/Pages/Do-Kids-Really-Need-Vitamins-or-Supplements-to-Stay-Healthy-and-Boost-Immunity.aspx
National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements
Dietary Supplements for Immune Function and Infectious Diseases
https://ods.od.nih.gov/factsheets/ImmuneFunction-Consumer/
اشتراک پست در شبکه‌های اجتماعی
آخرین پست‌های منتشر شده
