التهاب چیست و چه زمانی مفید یا مضر می‌شود؟
التهاب یکی از آن واژه‌هایی است که زیاد می‌شنویم، اما معمولا یا از آن می‌ترسیم یا خیلی ساده از کنارش می‌گذریم. وقتی می‌گوییم «بدن التهاب دارد»، ممکن است ذهنمان سریع برود سمت بیماری، درد مفاصل، ورم، عفونت یا حتی ضعف سیستم ایمنی. اما واقعیت کمی متفاوت‌تر است.
التهاب همیشه چیز بدی نیست. اتفاقا اگر التهاب وجود نداشت، بدن نمی‌توانست زخم را ترمیم کند، با میکروب‌ها بجنگد یا به آسیب‌ها واکنش نشان دهد. مشکل از جایی شروع می‌شود که این پاسخ دفاعی، بیش از حد طول بکشد، بی‌دلیل روشن بماند یا به جای کمک، به بافت‌های سالم فشار بیاورد.
در این مطلب قرار است با التهاب ساده و کاربردی آشنا شویم: التهاب چیست، چرا بدن آن را فعال می‌کند، چه زمانی مفید است، چه زمانی می‌تواند مضر شود و سبک زندگی چه نقشی در تنظیم این پاسخ دفاعی دارد.
اگر فرصت خواندن کامل این مقاله را ندارید، خلاصه‌ای از مقاله را به صورت صوتی از اینجا گوش کنید.
التهاب چیست؟
التهاب، واکنش طبیعی بدن به آسیب، عفونت، تحریک یا تهدید است. وقتی جایی از بدن زخم می‌شود، میکروبی وارد بدن می‌شود یا بافتی آسیب می‌بیند، سیستم ایمنی بی‌تفاوت نمی‌ماند. پیام‌های هشدار ارسال می‌شوند، سلول‌های دفاعی به محل می‌رسند و بدن تلاش می‌کند عامل مزاحم را کنترل و روند ترمیم را شروع کند.
برای همین است که در التهاب حاد، ممکن است قرمزی، گرمی، ورم، درد یا حساسیت ببینیم. این‌ها نشانه‌هایی هستند که بدن در آن ناحیه فعال شده و دارد کاری انجام می‌دهد.
اما التهاب فقط چیزی نیست که روی پوست یا مفصل دیده شود. گاهی التهاب در بافت‌ها و سلول‌های داخلی اتفاق می‌افتد و علامت واضحی ندارد. همین بخش، التهاب را کمی پیچیده‌تر می‌کند؛ چون همیشه با یک ورم یا درد مشخص خودش را نشان نمی‌دهد.
پس اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، التهاب یعنی بدن یک پیام دریافت کرده: «اینجا چیزی نیاز به توجه دارد.»
چرا بدن التهاب ایجاد می‌کند؟
بدن بی‌دلیل التهاب ایجاد نمی‌کند. التهاب بخشی از زبان دفاعی بدن است. وقتی سیستم ایمنی احساس کند جایی آسیب دیده، آلوده شده یا به ترمیم نیاز دارد، پاسخ التهابی را فعال می‌کند.
این پاسخ چند کار مهم انجام می‌دهد. اول اینکه توجه بدن را به محل مشکل جلب می‌کند. دوم، سلول‌های دفاعی و مواد لازم را به آن ناحیه می‌رساند. سوم، به جمع‌آوری سلول‌های آسیب‌دیده و شروع ترمیم کمک می‌کند.
مثلا وقتی دستمان می‌برد، کمی قرمزی و ورم اطراف زخم می‌تواند نشانه این باشد که بدن به محل آسیب واکنش نشان داده است. وقتی گلو بعد از عفونت درد می‌گیرد، بخشی از ماجرا به فعالیت سیستم ایمنی و التهاب مربوط است. وقتی بعد از ورزش سنگین عضله درد می‌گیرد، بدن درگیر ترمیم و سازگاری است.
پس التهاب قرار نیست همیشه خاموش شود. بدن به التهاب نیاز دارد؛ اما به التهابی که به‌موقع روشن شود، کارش را انجام دهد و بعد آرام‌آرام خاموش شود.
التهاب مفید؛ وقتی بدن درست و به‌موقع واکنش نشان می‌دهد
التهاب مفید معمولا کوتاه‌مدت، هدفمند و قابل‌حل است. یعنی بدن یک مشکل مشخص را می‌بیند، واکنش نشان می‌دهد و بعد از کنترل شرایط، پاسخ دفاعی فروکش می‌کند.
این نوع التهاب را می‌توانیم مثل آتش‌نشانی بدن تصور کنیم. وقتی جایی خطر ایجاد می‌شود، نیروها باید سریع برسند. اگر دیر برسند، مشکل بیشتر می‌شود. اما اگر بعد از تمام شدن خطر همچنان در محل بمانند، خیابان را ببندند و اجازه ندهند زندگی عادی برگردد، خودشان هم تبدیل به دردسر می‌شوند.
التهاب حاد معمولا همین نقش آتش‌نشانی را دارد. زخم، عفونت کوتاه‌مدت، آسیب جزئی یا تحریک موقت می‌تواند بدن را وارد این پاسخ کند. در بیشتر موارد، وقتی عامل محرک برطرف می‌شود، التهاب هم کم می‌شود.
پس التهاب مفید یعنی بدن توانسته خطر را تشخیص دهد، واکنش مناسب نشان دهد و بعد به حالت تعادل برگردد. این بخش برای عملکرد طبیعی سیستم ایمنی ضروری است.
التهاب مضر؛ وقتی پاسخ دفاعی بیش از حد روشن می‌ماند
مشکل اصلی زمانی شروع می‌شود که التهاب از حالت کوتاه‌مدت خارج شود و مدت طولانی ادامه پیدا کند. به این حالت معمولا التهاب مزمن یا التهاب پایدار گفته می‌شود.
در التهاب مزمن، بدن ممکن است بدون یک تهدید واضح، همچنان در حالت هشدار بماند. گاهی عامل محرک واقعا وجود دارد؛ مثل عفونت طولانی، بیماری خودایمنی، چاقی شکمی، آلودگی هوا، استرس مزمن، خواب ناکافی یا رژیم غذایی نامتعادل. گاهی هم سیستم ایمنی به اشتباه به بافت‌های خود بدن واکنش نشان می‌دهد.
این نوع التهاب لزوما با درد شدید یا ورم واضح همراه نیست. گاهی آرام و کم‌صدا پیش می‌رود؛ مثل صدای پس‌زمینه‌ای که همیشه روشن است. اما همین فعال بودن مداوم می‌تواند به مرور به بافت‌ها فشار بیاورد و با برخی مشکلات مزمن در ارتباط باشد.
نکته مهم این است که التهاب مزمن را نباید با یک علامت ساده تشخیص داد. خستگی، دردهای پراکنده، مشکلات گوارشی یا زود مریض شدن می‌توانند دلایل مختلفی داشته باشند. اگر این علائم طولانی، شدید یا تکرارشونده باشند، بهتر است بررسی پزشکی انجام شود.
اما یک سوال جداگانه این است که التهاب طولانی‌مدت چه نسبتی با چیزی دارد که در زندگی روزمره «ضعف ایمنی» می‌نامیم؛ موضوعی که در مقاله «التهاب مزمن چه ارتباطی با ضعف ایمنی دارد؟» جداگانه بررسی می‌شود.
تفاوت التهاب حاد و التهاب مزمن در یک نگاه
| موضوع | التهاب مزمن | التهاب حاد |
| مدت زمان | طولانی‌مدت یا تکرارشونده | کوتاه‌مدت |
| هدف | گاهی پاسخ ادامه‌دار به محرک‌های مزمن یا اختلال در تنظیم ایمنی | پاسخ سریع به آسیب یا عفونت |
| نشانه‌ها | ممکن است واضح نباشد؛ گاهی با خستگی، دردهای پراکنده یا علائم عمومی همراه می‌شود | قرمزی، ورم، درد، گرمی، حساسیت |
| نقش در بدن | اگر ادامه پیدا کند، می‌تواند به بافت‌ها فشار بیاورد | معمولا مفید و ترمیم‌کننده |
| مثال ساده | التهاب پایدار مرتبط با سبک زندگی، چاقی شکمی، استرس مزمن یا بیماری‌های التهابی | التهاب اطراف زخم کوچک |
| نگاه درست | باید علت آن بررسی و مدیریت شود | باید کارش را انجام دهد و خاموش شود |
این جدول کمک می‌کند یک نکته را فراموش نکنیم: التهاب به‌خودی‌خود دشمن بدن نیست. مسئله، زمان، شدت، علت و مدت ماندن آن است.
سیستم ایمنی چطور پیام التهاب را می‌خواند؟
سیستم ایمنی بدن فقط یک دیوار دفاعی ساده نیست. بیشتر شبیه یک سیستم تصمیم‌گیری هوشمند است. مدام پیام‌های مختلف را از بدن می‌گیرد و بر اساس آن‌ها تصمیم می‌گیرد چقدر واکنش نشان دهد.
این پیام‌ها می‌توانند از جاهای مختلف بیایند: میکروب‌ها، زخم، استرس اکسیداتیو، کم‌خوابی، تغذیه نامتعادل، چربی شکمی، آلودگی هوا، استرس طولانی یا حتی فشارهای روزمره‌ای که بدن فرصت ریکاوری از آن‌ها را پیدا نمی‌کند.
یکی از این مسیرها، استرس اکسیداتیو است؛ رابطه آن با فشار سلولی و دفاع آنتی‌اکسیدانی در مقاله «استرس اکسیداتیو چیست؟ دفاع آنتی‌اکسیدانی سلول‌ها به زبان ساده» جداگانه باز شده است.
وقتی پیام‌ها کوتاه و قابل‌حل باشند، سیستم ایمنی معمولا بهتر می‌تواند واکنش را تنظیم کند. اما وقتی پیام‌های هشدار مدام تکرار شوند، بدن ممکن است در حالت آماده‌باش طولانی‌تری بماند.
برای همین، التهاب و سیستم ایمنی به هم گره خورده‌اند. وقتی از تقویت سیستم ایمنی بدن حرف می‌زنیم، نباید فقط به «قوی‌تر کردن» فکر کنیم. سیستم ایمنی همیشه به قدرت بیشتر نیاز ندارد؛ خیلی وقت‌ها به تنظیم بهتر نیاز دارد. یعنی بتواند وقتی لازم است فعال شود و وقتی خطر برطرف شد، آرام بگیرد.
چه چیزهایی می‌توانند التهاب را طولانی‌تر کنند؟
التهاب مزمن معمولا از یک عامل ساده و تنها نمی‌آید. بیشتر وقت‌ها چند عامل کنار هم قرار می‌گیرند و بدن را در وضعیت هشدار نگه می‌دارند.
یکی از این عوامل، خواب ناکافی است. بدن در خواب فقط استراحت نمی‌کند؛ بخشی از تنظیم ایمنی، ترمیم، تعادل هورمونی و کنترل پیام‌های التهابی هم در همین زمان اتفاق می‌افتد. وقتی خواب کم یا بی‌کیفیت می‌شود، بدن فرصت کافی برای برگشت به تعادل ندارد.
استرس مزمن هم می‌تواند روی التهاب اثر بگذارد. استرس کوتاه‌مدت طبیعی است، اما وقتی بدن هفته‌ها یا ماه‌ها در فشار روانی، کاری یا احساسی بماند، سیستم ایمنی هم از این وضعیت بی‌خبر نمی‌ماند.
تغذیه نامتعادل هم نقش دارد. رژیمی که در آن غذاهای فراوری‌شده، قند افزوده، چربی‌های نامناسب و کمبود میوه، سبزی، فیبر و پروتئین باکیفیت زیاد باشد، معمولا به بدن کمک نمی‌کند آرام‌تر و متعادل‌تر عمل کند.
کم‌تحرکی، سیگار، آلودگی هوا، اضافه‌وزن به‌ویژه چربی شکمی، مصرف زیاد الکل و برخی بیماری‌های زمینه‌ای هم می‌توانند در طولانی شدن التهاب نقش داشته باشند.
البته این به معنی سرزنش فرد نیست. زندگی واقعی همیشه مرتب و ایدئال نیست. گاهی کار زیاد، مراقبت از خانواده، کم‌خوابی، اضطراب، محدودیت مالی یا شرایط محیطی باعث می‌شود مراقبت از بدن سخت‌تر شود. مهم این است که به جای دنبال کردن راه‌حل‌های عجیب، از نقاط ساده و قابل‌تکرار شروع کنیم.
باورهای رایج اما نادرست درباره التهاب
یکی از باورهای اشتباه این است که هر التهابی بد است. در حالی که التهاب حاد، بخشی از دفاع طبیعی بدن است و بدون آن ترمیم و مقابله با عفونت دشوار می‌شود.
باور دوم این است که باید التهاب را همیشه «خاموش» کنیم. بدن به پاسخ التهابی نیاز دارد؛ مسئله این نیست که التهاب حذف شود، بلکه باید در زمان مناسب فعال و در زمان مناسب آرام شود.
باور سوم، ربط دادن هر خستگی یا درد پراکنده به التهاب مزمن است. خستگی می‌تواند از کم‌خوابی، کم‌خونی، تیروئید، کمبود ویتامین D، استرس، افسردگی، عفونت، مشکلات گوارشی یا ده‌ها علت دیگر بیاید. التهاب یکی از مسیرهای احتمالی است، نه تنها توضیح ممکن.
باور چهارم، جست‌وجوی یک خوراکی یا مکمل معجزه‌آساست. عباراتی مثل «قوی‌ترین آنتی‌اکسیدان طبیعی» یا «بمب تقویت سیستم ایمنی» جذاب‌اند، اما بدن با یک ماده غذایی یا یک قرص تنظیم نمی‌شود. آنتی‌اکسیدان‌ها، ویتامین C، زینک، سلنیوم، کوئرستین، لیکوپن یا فلاونوئیدها می‌توانند در چارچوب تغذیه سالم معنا داشته باشند، نه به‌عنوان جایگزین خواب، حرکت، تغذیه متنوع و بررسی پزشکی.
باور پنجم این است که اگر التهاب داریم، حتما سیستم ایمنی ضعیف است. گاهی ماجرا برعکس است؛ سیستم ایمنی ممکن است بیش از حد فعال یا بدتنظیم شده باشد.
آلرژی یکی از موقعیت‌هایی است که نشان می‌دهد «فعال‌تر بودن» الزاما به معنی عملکرد بهتر نیست؛ این موضوع در مقاله «آلرژی‌ها و ایمنی؛ چرا قوی‌تر همیشه بهتر نیست؟» جداگانه بررسی می‌شود.
بنابراین هدف همیشه «قوی‌تر کردن» نیست؛ گاهی هدف، کمک به تعادل است.
در زندگی واقعی چطور از تعادل التهاب حمایت کنیم؟
حمایت از تعادل التهاب، از کارهای ساده‌ای شروع می‌شود که شاید تکراری به نظر برسند، اما بدن دقیقا همین تکرارها را می‌فهمد.
اول، خواب. اگر بدن هر شب فرصت کافی برای استراحت نداشته باشد، انتظار تنظیم خوب از سیستم ایمنی کمی سخت می‌شود. حتی یک قدم کوچک مثل ثابت‌تر کردن ساعت خواب، کمتر کردن نور صفحه‌نمایش قبل از خواب یا کاهش کافئین عصرگاهی می‌تواند شروع خوبی باشد.
دوم، تغذیه متنوع. بدن برای تنظیم پاسخ‌های ایمنی به پروتئین کافی، چربی‌های مفید، فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات گیاهی نیاز دارد. میوه‌ها، سبزی‌ها، حبوبات، مغزها، دانه‌ها، غلات کامل، ماهی یا منابع مناسب امگا ۳ و غذاهای کمتر فراوری‌شده می‌توانند در یک الگوی غذایی حمایتی جا بگیرند.
سوم، تحرک. لازم نیست همه چیز با ورزش سنگین شروع شود. پیاده‌روی منظم، بالا رفتن از پله، کشش ساده، کارهای خانه یا فعالیت بدنی سبک اما مداوم می‌تواند به بدن کمک کند از حالت رکود بیرون بیاید.
چهارم، مدیریت استرس. قرار نیست استرس از زندگی حذف شود. اما بدن نیاز دارد بین فشارها، فرصت آرام شدن داشته باشد. تنفس عمیق، تماس با طبیعت، گفت‌وگو، نوشتن، مشاوره، دعا یا مدیتیشن، هرکدام برای بعضی افراد می‌توانند راهی برای پایین آوردن فشار مداوم باشند.
پنجم، مراقبت از روده و دهان. شاید عجیب به نظر برسد، اما بدن یک مجموعه به‌هم‌پیوسته است. سلامت گوارش، دریافت فیبر، تنوع غذایی و حتی بهداشت دهان و دندان می‌توانند بخشی از تصویر کلی التهاب و سیستم ایمنی باشند.
این‌ها نسخه درمانی نیستند. بیشتر شبیه یک چارچوب حمایتی‌اند؛ چارچوبی که به بدن کمک می‌کند کمتر در وضعیت هشدار مزمن بماند.
چه زمانی التهاب نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
گاهی التهاب طبیعی و کوتاه‌مدت است و با بهتر شدن علت اصلی فروکش می‌کند. اما بعضی نشانه‌ها را بهتر است جدی‌تر بگیریم.
اگر درد، ورم، قرمزی یا گرمی یک ناحیه شدید است، اگر تب طولانی دارید، اگر زخم‌ها خوب نمی‌شوند، اگر درد مفاصل مکرر یا همراه با خشکی صبحگاهی است، اگر خستگی شدید و طولانی دارید، اگر کاهش وزن بی‌دلیل، تعریق شبانه، اسهال طولانی یا علائم پوستی غیرمعمول دیده می‌شود، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود.
همچنین اگر فردی بیماری خودایمنی، دیابت، بیماری قلبی، بیماری گوارشی التهابی، مشکلات تیروئید یا مصرف داروهای خاص دارد، نباید التهاب یا علائم عمومی بدن را فقط با تغذیه و مکمل مدیریت کند.
بدن گاهی با علائم ساده حرف می‌زند، اما گاهی هم نیاز دارد کسی دقیق‌تر پیامش را بخواند.
سخن پایانی؛ التهاب دشمن بدن نیست، اما باید در جای خودش بماند
التهاب را نباید فقط به چشم یک مشکل دید. التهاب بخشی از هوشمندی بدن است؛ راهی برای اینکه سیستم ایمنی بفهمد کجا باید وارد عمل شود، چه چیزی باید ترمیم شود و چه خطری باید کنترل شود.
اما همین پاسخ مفید، اگر بیش از حد طول بکشد یا بی‌دلیل روشن بماند، می‌تواند بدن را خسته کند. تفاوت اصلی همین‌جاست: التهاب کوتاه‌مدت و هدفمند، کمک‌کننده است؛ التهاب طولانی و بی‌تنظیم، می‌تواند دردسرساز شود.
پس به جای اینکه دنبال خاموش کردن کامل التهاب باشیم، بهتر است به بدن کمک کنیم پاسخ‌هایش را بهتر تنظیم کند. خواب کافی، تغذیه متنوع، تحرک، آرامش، مراقبت از استرس و پیگیری علائم غیرمعمول، همه در همین مسیر معنا پیدا می‌کنند.
بدن همیشه با ما حرف می‌زند. التهاب یکی از زبان‌های آن است. اگر این زبان را درست‌تر بفهمیم، نه از هر نشانه‌ای می‌ترسیم، نه پیام‌های مهم را نادیده می‌گیریم.
مقالات مرتبط
- صفر تا صد سیستم ایمنی بدن؛ شناخت و حمایت هوشمندانه
- سیستم ایمنی چگونه پیام‌های غذایی را می‌خواند؟ نگاهی علمی به نقش تغذیه در تنظیم سیستم ایمنی
- چطور بفهمم سیستم ایمنی بدنم نامتعادل است؟
سوالات پرتکرار درباره التهاب
۱. آیا بالا بودن CRP در آزمایش خون یعنی حتما التهاب مزمن داریم؟
نه CRP یکی از شاخص‌هایی است که می‌تواند در حضور التهاب افزایش پیدا کند، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند التهاب حاد است یا مزمن، علت آن چیست یا در کدام قسمت بدن اتفاق افتاده است. عفونت‌ها، بعضی بیماری‌های التهابی و عوامل دیگری هم می‌توانند CRP را بالا ببرند. نتیجه این آزمایش باید در کنار علائم، سابقه پزشکی و در صورت نیاز سایر بررسی‌ها تفسیر شود.
۲. آیا شیر و لبنیات باعث التهاب در بدن می‌شوند؟
برای بیشتر افراد نمی‌توان گفت لبنیات به‌طور کلی التهاب‌زا هستند. پژوهش‌ها نشان نداده‌اند که مصرف معمول شیر، ماست یا پنیر در افراد سالم الزاما باعث افزایش التهاب شود. البته شرایط فردی مهم است؛ برای مثال حساسیت به شیر، عدم تحمل بعضی ترکیبات غذایی یا برخی بیماری‌های گوارشی ممکن است تجربه فرد را متفاوت کند. بنابراین حذف کامل لبنیات صرفا با هدف «کاهش التهاب» برای همه ضروری نیست.
۳. آیا گلوتن برای همه باعث التهاب می‌شود؟
خیر. گلوتن برای افراد مبتلا به بیماری سلیاک می‌تواند پاسخ ایمنی و آسیب روده‌ای ایجاد کند و در برخی افراد نیز حساسیت به گندم یا گلوتن مطرح است. اما شواهدی وجود ندارد که همه افراد برای کاهش التهاب نیاز به حذف گلوتن داشته باشند. رژیم بدون گلوتن بدون دلیل پزشکی می‌تواند انتخاب‌های غذایی را محدود کند و بهتر است قبل از حذف طولانی‌مدت آن، علت علائم بررسی شود.
۴. آیا فستینگ یا روزه‌داری متناوب می‌تواند التهاب بدن را کاهش دهد؟
برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که بعضی شکل‌های روزه‌داری متناوب ممکن است در برخی افراد با کاهش تعدادی از شاخص‌های التهابی همراه باشند، اما نتایج در همه مطالعات و برای همه شاخص‌ها یکسان نیست. بخشی از این اثر نیز ممکن است به تغییر وزن، تغذیه یا وضعیت متابولیک فرد مربوط باشد. بنابراین فستینگ را نمی‌توان یک روش قطعی یا مناسب برای درمان التهاب در همه افراد دانست.
۵. آیا می‌توان برای پایین آوردن التهاب بدن، خودسرانه داروهای ضدالتهاب مصرف کرد؟
خیر. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن برای بعضی دردها و التهاب‌های مشخص کاربرد دارند، اما مصرف آن‌ها راه عمومی برای «کاهش التهاب بدن» نیست. این داروها می‌توانند عوارض گوارشی، کلیوی و تداخلات دارویی داشته باشند. اگر التهاب یا درد ادامه‌دار است، بهتر است علت آن مشخص شود و مصرف دارو بر اساس شرایط فرد و نظر پزشک یا داروساز باشد.
تیم نگارش مقاله
نویسنده: ویدا غریوی _ پیراپزشک و کارشناس محتوا
بازبین علمی: دکتر فرخ رحیم‌زاده عبدی _ دکترای حرفه‌ای پزشکی _ شماره نظام: 86135
تاریخ آخرین بازبینی: 1405/07/09
این مطلب با هدف افزایش آگاهی درباره التهاب، سیستم ایمنی بدن، التهاب حاد و مزمن، نقش سبک زندگی و چارچوب‌های حمایتی نوشته شده است. محتوای این مطلب جایگزین تشخیص، درمان یا توصیه اختصاصی پزشکی نیست. اگر علائم شدید، طولانی، تکرارشونده یا غیرمعمول دارید، برای بررسی دقیق‌تر با پزشک مشورت کنید.
منابع و مراجع علمی
- National Institute of Environmental Health Sciences (NIEHS)
Inflammation
https://www.niehs.nih.gov/health/topics/conditions/inflammation - Furman D, Campisi J, Verdin E, et al.
Chronic inflammation in the etiology of disease across the life span
Nature Medicine. 2019;25:1822–1832.
https://doi.org/10.1038/s41591-019-0675-0 - Serhan CN, Brain SD, Buckley CD, et al.
Resolution of inflammation: state of the art, definitions and terms
FASEB Journal. 2007;21(2):325–332.
https://doi.org/10.1096/fj.06-7227rev - Irwin MR
Sleep and inflammation: partners in sickness and in health
Nature Reviews Immunology. 2019;19(11):702–715.
https://doi.org/10.1038/s41577-019-0190-z - Gleeson M, Bishop NC, Stensel DJ, Lindley MR, Mastana SS, Nimmo MA
The anti-inflammatory effects of exercise: mechanisms and implications for the prevention and treatment of disease
Nature Reviews Immunology. 2011;11(9):607–615.
https://doi.org/10.1038/nri3041 - Neale EP, Batterham MJ, Tapsell LC
Consumption of a healthy dietary pattern results in significant reductions in C-reactive protein levels in adults: a meta-analysis
Nutrition Research. 2016;36(5):391–401.
https://doi.org/10.1016/j.nutres.2016.02.009
اشتراک پست در شبکه‌های اجتماعی
آخرین پست‌های منتشر شده
